2008-ci ilin I yarımili ərzində respublikanın xarici ticarətinin vəziyyəti

 2008-ci ilin I yarımili ərzində respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri tərəfindən 127 ölkə ilə aparılmış ticarət əməliyyatlarının həcmi 20572261,4 min ABŞ dolları olmuşdur. Bu müddət ərzində 17489043,4 min ABŞ dolları  dəyərində 1565 adda mal ixrac, 3083218,0 min ABŞ dolları dəyərində 5043 adda mal isə idxal olunmuş, ixrac-idxal əməliyyatları üzrə müsbət saldo 14405825,4 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. O cümlədən,
- respublikaya  19785,9 min  ABŞ dolları  dəyərində 3349,0 ton əmtəə
  dövlət, hökumət və beynəlxalq təşkilatların xətti ilə təmənnasız
  kömək, humanitar yük və texniki yardım kimi daxil olmuşdur.
2007-ci ilin I yarımilinə nisbətən 2008-ci ilin I yarımilində ixrac əməliyyatlarının həcmi 591,38% (14959456,0 min ABŞ dolları), idxal əməliyyatlarının həcmi isə 25,57% (627935,2 min ABŞ dolları) artmışdır.

Müvəqqəti ixrac rejimində ölkəmizdən 85313,1 min ABŞ dolları dəyərində mal ixrac edilmiş, 233253,3 min ABŞ dolları dəyərində mal isə ölkəyə müvəqqəti idxal edilmişdir.
2008-ci ilin I yarımili ərzində müxtəlif növ nəqliyyat vasitələrindən istifadə etməklə 37344,9 min ton yük daşınmışdır.  Bu da keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 3,9 dəfə çox olmuşdur. Bunlardan 32553,1 min ton ixrac, 4791,8 min ton isə  idxal əməliyyatlarının payına düşür. İxrac əməliyyatlarında əsasən dəniz (306,1 min ton), dəmiryolu (8036,6 min ton), avtomobil (332,9 min ton), hava (2,0 min ton) və stasionar nəql etmə (boru kəməri) (23871,8 min ton) nəqliyyat vasitələrindən istifadə olunmuşdur. İdxal əməliyyatlarında dəniz (188,1 min ton), dəmiryolu (3824,7 min ton), avtomobil (734,6 min ton) və hava (12,9 min ton) nəqliyyat vasitələrinə üstünlük verilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, nəqliyyat vasitələrindən istifadənin vəziyyəti təhlil edilərkən daşınmaların yalnız yük gömrük bəyannamələri (YGB) əsasında rəsmiləşdirilməsi nəzərə alınıb.
Göstərilən müddət ərzində gömrük orqanlarında 116291 (əlavə vərəqlə birlikdə 157063) ədəd YGB rəsmiləşdirilmişdir. Bunlardan 22150 (əlavə vərəqlə  birlikdə 24779) ədəd ixrac, 94141 (əlavə vərəqlə birlikdə 132284) ədəd idxal YGB-dir. 2008-ci ilin I yarımilində YGB-lərin ümumi sayı 2007-ci ilin müvafiq dövrünə nisbətən 112,2% təşkil etmiş və ya 12645 ədəd bəyannamə çox olmuşdur. O cümlədən ixracda artım 1089 (105,17%) ədəd, idxalda isə artım 11556 (113,99%) ədəd YGB olmuşdur.
Tranzit olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisindən 3366,0 min ton yük keçirilmişdir. Tranzit yüklər əsasən İtaliya (1118,3 min ton), İsveçrə (994,8 min ton), Gürcüstan (517,8 min ton), Tacikistan (212,0 min ton), İran (138,1 min ton), Türkiyə (128,6 min ton), Türkmənistan (97,6 min ton), Rusiya (91,0 min ton) və Qazaxıstan (22,2 min ton) dövlətlərinə göndərilmişdir. Azərbaycan Respublikası ərazisindən daşınan tranzit yükün miqdarı keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 129,61% olmuş və ya 768,9 min ton artmışdır.

2008-ci ilin I yarımili ərzində ixrac-idxal əməliyyatlarının həcminin aylar üzrə dəyişməsi aşağıdakı kimi olmuşdur:
- ixrac əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi may ayında (11011775,5 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə mart ayında (346140,4 min ABŞ dolları) olmuşdur;
- idxal əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi iyun ayında (620673,9 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə mart ayında (416897,9 min ABŞ dolları) olmuşdur;
- iyun ayında ixrac əməliyyatlarının həcmi may ayı ilə müqayisədə 8392004,8 min ABŞ dolları həcmində azalmışdır, idxal əməliyyatlarının həcmi isə 82867,2 min ABŞ dolları həcmində artmışdır.
- ixrac əməliyyatlarında orta aylıq artım 398754,1 min ABŞ dolları, idxal əməliyyatlarında isə orta aylıq artım 24816,0 min ABŞ dolları olmuşdur.
Fiziki şəxslər tərəfindən respublikaya gətirilən 94539,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə gömrük mədaxil orderləri (GMO) ilə rəsmiləşdirilmişdir. Keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən GMO ilə rəsmiləşdirilən yüklərin dəyəri 115,19% təşkil etmiş və ya 12464,4 min ABŞ dolları çox olmuşdur.
İdxal-ixrac əməliyyatlarının saziş növləri üzrə təhlili göstərir ki, 2008-ci ilin I yarımili ərzində 01, 21, 41, 78  və 80 saziş növlərinə üstünlük verilib.

İxrac və idxalın strukturunda gömrük nəzarətindən keçən əsas əmtəələrin payı (%-lə) aşağıdakı kimidir (2007-ci ilin I yarımilinə nisbətən müqayisə statistik dəyərə görə aparılmışdır):
İxracda: xam neft - 89,74% (2007-ci ilin I yarımilinın ixracına nisbətən 12,5 dəfə), neft məhsulları - 6,25% (158,58%), meyvə-tərəvəz - 0,49% (169,73%), kimya sənayesi məhsulları - 0,39% (188,04%), alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar - 0,36% (152,26%), bitki və heyvan mənşəli yağlar - 0,33% (134,96%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 0,29% (137,60%), alkoqollu və alkoqolsuz içkilər - 0,05% (82,16%), pambıq - 0,04% (57,88%), tütün və tütün məmulatları - 0,01% (44,91%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 2,05% düşür.
İdxalda: maşın və elektrik aparatları, avadanlıqlar, elektrotexniki avadanlıqlar və onların ehtiyat hissələri - 28,46% (2007-ci ilin I yarımilinın idxalına nisbətən 125,22%), nəqliyyat vasitələri və onların hissələri - 18,91% (179,41%), ərzaq məhsulları - 12,87% (139,50%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 9,56% (96,11%), əczaçılıq məhsulları - 1,69% (140,70%), oduncaq və ondan hazırlanan məmulatlar - 1,20% (114,67%), xalq istehlakı malları - 0,79% (104,34%), mebel - 0,56% (117,17%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 25,96% düşür.

İxracın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

İdxalın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

 Xam neft əsasən Azərbaycan Beynəlxalq  Əməliyyat Şirkəti (22539858,9 ton (75,24%)), Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (7417680,4 ton (24,76%)) tərəfindən ixrac edilmişdir. Neft məhsullarının ixracında Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (1138201,4 ton (84,90%)), "QKSSS" MMC (81688,8 ton (6,09%)), "Azneftyağ" İstehsalat Birliyi (53199,5 ton (3,97%)) və "Sumqayıt Aşkarlar"ASC (23312,7 ton (1,74%))  üstünlük təşkil edir.
Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) 16713789,8 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 95,57%) çıxarmışlar, o cümlədən, 7091439,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 42,43%), 9608280,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə kompensasiyalı öhdəliklər hesabına (ixraca nisbətən 57,49 %) və 13988,9 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 0,08%) çıxarılmışdır.
Eyni zamanda, respublikaya xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) 2101454,5 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 68,16%) gətirilmişdir. Onlardan 1592938,9 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyutaya (idxala nisbətən 75,80%), dövlət krediti üzrə 32116,9 min ABŞ dolları (1,53 %), qapalı valyutaya 5405,1 min ABŞ dolları (0,26 %) və 470745,0 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 22,40 %) gətirilmişdir.
Xarici ölkələr (MDB-dən başqa) üzrə müsbət saldo 14612335,3 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) əsasən mineral yanacaq, neft və onların emal məhsulları (ixraca nisbətən 98,79%); alüminium və alüminium məmulatları (0,38%); polimer materiallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (0,29%); qara metallar (0,17%); üzvi kimyəvi birləşmələr (0,06%) ixrac edilmişdir.
Xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) həmin müddətdə respublikaya əsasən avadanlıqlar və mexaniki qurğular (idxala nisbətən 27,54%); quru nəqliyyat vasitələri (14,84%); elektrik maşınları və avadanlıqları, onların hissələri (9,07%); qara metallardan məmulatlar (5,94%); polimer materiallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (3,54%) idxal edilmişdir.
Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri MDB ölkələrinə 775253,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 4,43%) çıxarmışlar, o cümlədən, 425568,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 54,89%), 227850,8 min ABŞ dolları dəyərində digər sazişlərlə (ixraca nisbətən 29,39%), kompensasiyalı öhdəliklər hesabına 33761,1 min ABŞ dolları (4,35 %) və 87879,3 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (ixraca nisbətən 11,34%)  çıxarılmışdır.
Eyni zamanda respublikaya MDB ölkələrindən 981763,5 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 31,84%) gətirilmişdir. Onlardan 708779,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyutaya (idxala nisbətən 72,19%), 147913,5 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (idxala nisbətən 15,07 %), dövlət krediti üzrə 6830,6 min ABŞ dolları (0,70 %), milli valyutaya 6923,6 min ABŞ dolları (0,70 %)  və 111067,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlərlə (idxala nisbətən 11,31%) gətirilmişdir.
MDB ölkələri üzrə mənfi saldo 206509,9 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan MDB ölkələrinə əsasən mineral yanacaq, neft və onların emal məhsulları (ixraca nisbətən 40,83%); gəmilər, qayıqlar və digər üzən vasitələr (12,46%); heyvan və ya bitki mənşəli piylər və yağlar (7,42%); tərəvəz (7,10%); şəkər və şəkərdən hazırlanan qənnadı məmulatı (5,77%) ixrac edilmişdir.
MDB ölkələrindən respublikaya təhlil olunan müddət ərzində dənli bitkilər (idxala nisbətən 15,36%); quru nəqliyyat vasitələri (13,26%); qara metallar (8,17%); avadanlıqlar və mexaniki qurğular (6,81%); qara metallardan məmulatlar (6,67%) idxal edilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının ixrac və idxalında xüsusi çəkisi böyük olan ölkələrdən aşağıdakıları göstərmək olar: