2008-ci ilin 8 ayı ərzində respublikanın xarici ticarətinin vəziyyəti

2008-ci ilin ilk 8 ayı ərzində respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri tərəfindən 134 ölkə ilə aparılmış ticarət əməliyyatlarının həcmi 42209183,8 min ABŞ dolları olmuşdur. Bu müddət ərzində 37703535,6 min ABŞ dolları dəyərində 1767 adda mal ixrac, 4505648,2 min ABŞ dolları dəyərində 5387 adda mal isə idxal olunmuş, ixrac-idxal əməliyyatları üzrə müsbət saldo 33197887,5 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. O cümlədən,
- respublikaya 24040,5 min ABŞ dolları dəyərində 3673,9 ton əmtəə dövlət, hökumət və beynəlxalq təşkilatların xətti ilə təmənnasız kömək, humanitar yük və texniki yardım kimi daxil olmuşdur.
2007-ci ilin ilk 8 ayına nisbətən 2008-ci ilin ilk 8 ayında ixrac əməliyyatlarının həcmi 844,49% (33711606,9 min ABŞ dolları), idxal əməliyyatlarının həcmi isə 31,91% (1090042,0 min ABŞ dolları) artmışdır.

Müvəqqəti ixrac rejimində ölkəmizdən 268349,8 min ABŞ dolları dəyərində mal ixrac edilmiş, 306040,2 min ABŞ dolları dəyərində mal isə ölkəyə müvəqqəti idxal edilmişdir.
2008-ci ilin ilk 8 ayı ərzində müxtəlif növ nəqliyyat vasitələrindən istifadə etməklə 74139,2 min ton yük daşınmışdır. Bu da keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 542,81% təşkil etmişdir. Bunlardan 67667,5 min ton ixrac, 6471,7 min ton isə idxal əməliyyatlarının payına düşür. İxrac əməliyyatlarında əsasən dəniz (401,9 min ton), dəmiryolu (13128,7 min ton), avtomobil (447,4 min ton), hava (2,4 min ton) və stasionar nəqletmə (boru kəməri) (53682,5 min ton) nəqliyyat vasitələrindən istifadə olunmuşdur. İdxal əməliyyatlarında dəniz (252,3 min ton), dəmiryolu (5147,0 min ton), avtomobil (1008,3 min ton), hava (17,1 min ton) nəqliyyat vasitələrinə üstünlük verilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, nəqliyyat vasitələrindən istifadənin vəziyyəti təhlil edilərkən daşımaların yalnız yük gömrük bəyannamələri (YGB) əsasında rəsmiləşdirilməsi nəzərə alınıb.
Göstərilən müddət ərzində gömrük orqanlarında 157475 (əlavə vərəqlə birlikdə 212139) ədəd YGB rəsmiləşdirilmişdir. Bunlardan 29824 (əlavə vərəqlə  birlikdə 33389) ədəd ixrac, 127651 (əlavə vərəqlə birlikdə 178750) ədəd idxal YGB-dir. 2008-ci ilin ilk 8 ayında YGB-lərin ümumi sayı 2007-ci ilin müvafiq dövrünə nisbətən 112,38% təşkil etmiş və ya 17353 ədəd bəyannamə çox olmuşdur. O cümlədən, ixracda artım 1868 (106,68%) ədəd, idxalda isə artım 15485 (113,81%) ədəd YGB olmuşdur.
Tranzit olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisindən 4389,7 min ton yük keçirilmişdir. Tranzit yüklər əsasən İtaliya (1591,0 min ton), İsveçrə (1180,7 min ton), Gürcüstan (694,0 min ton), Tacikistan (248,7 min ton), İran (167,3 min ton), Türkiyə (155,3 min ton), Türkmənistan (149,6 min ton), Rusiya (114,1 min ton) və Qazaxıstan (28,7 min ton) dövlətlərinə göndərilmişdir. Azərbaycan Respublikası ərazisindən daşınan tranzit yükün miqdarı keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 116,36% olmuş və ya 617,1 min ton artmışdır.

2008-ci ilin ilk 8 ayı ərzində ixrac - idxal əməliyyatlarının həcminin aylar üzrə dəyişməsi aşağıdakı kimi olmuşdur:
- ixrac əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi iyul ayında (17186217,5 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə mart ayında (346140,4 min ABŞ dolları) olmuşdur;
- idxal əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi iyul ayında (823382,2 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə mart ayında (416897,9 min ABŞ dolları) olmuşdur;
-avqust ayında ixrac əməliyyatlarının həcmi iyul ayı ilə müqayisədə 14158287,9 min ABŞ dolları, idxal əməliyyatlarının həcmi isə 225525,7 min ABŞ dolları həcmində azalmışdır.
- ixrac əməliyyatlarında orta aylıq artım 343132,8 min ABŞ dolları, idxal əməliyyatlarında isə orta aylıq artım 14466,1 min ABŞ dolları olmuşdur .
Fiziki şəxslər tərəfindən respublikaya gətirilən 155119,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə gömrük mədaxil orderləri (GMO) ilə rəsmiləşdirilmişdir. Keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən GMO ilə rəsmiləşdirilən yüklərin dəyəri 132,21% təşkil etmiş və ya 37793,0 min ABŞ dolları çox olmuşdur.
İdxal-ixrac əməliyyatlarının saziş növləri üzrə təhlili göstərir ki, 2008-ci ilin ilk 8 ayı ərzində 21, 41, 78  və 80 saziş növlərinə üstünlük verilib.

  

		İxracda:	İdxalda:
01	(milli valyuta ilə hesablaşma)	- 0,00 %	-0,26 %
21	(SDV ilə hesablaşma)	-35,24 %	-75,80 %
23	(dövlət krediti üzrə hesablaşma)	- 0,00 %	-1,97 %
41	(qapalı dövriyyəli valyuta)	-0,27 %	-4,87 %
78	(kompen. öhdəlikləri hesabına	-63,59 %	- 0,00 %
80	(digərləri)	- 0,90 %	-17,09 %

İxrac və idxalın strukturunda gömrük nəzarətindən keçən əsas əmtəələrin payı (%-lə) aşağıdakı kimidir (2007-ci ilin ilk 8 ayına nisbətən müqayisə statistik dəyərə görə aparılmışdır):
İxracda: xam neft - 93,84% (2007-ci ilin ilk 8 ayının ixracına nisbətən (16 dəfə), neft məhsulları - 3,70% (137,77%), meyvə-tərəvəz - 0,26% (177,18%), kimya sənayesi məhsulları - 0,24% (162,34%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 0,23% (205,78%), alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar - 0,22% (169,23%), bitki və heyvan mənşəli yağlar - 0,21% (142,10%), alkoqollu və alkoqolsuz içkilər - 0,03% (87,10%), pambıq - 0,02% (49,93%), tütün və tütün məmulatları - 0,01% (45,60%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 1,24% düşür.
İdxalda: maşın və elektrik aparatları, avadanlıqlar, elektrotexniki avadanlıqlar və onların ehtiyat hissələri - 29,84% (2007-ci ilin ilk 8 ayının idxalına nisbətən 134,83%), nəqliyyat vasitələri və onların hissələri - 18,85% (176,92%), ərzaq məhsulları - 12,10% (140,87%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 9,36% (104,17%), əczaçılıq məhsulları - 1,57% (124,71%), oduncaq və ondan hazırlanan məmulatlar - 1,13% (118,93%), xalq istehlakı malları - 0,72% (105,67%), mebel - 0,53% (121,77%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 25,90% düşür.
İxracın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

 

		Miqdarı	Dəyəri (min ABŞ dolları)	2007-ci ilin 7 ayına netto çəki nisb.%-lə
1)	Neft (xam)	64322153,3 t	35379670,0
1.1)	Boru kəməri ilə 01.08.2008-ci ilə qədər gedən xam neft (sayğac göstəricilərinə əsasən)
	-Şimal boru kəməri ilə	812471,0 t
	-Supsa boru kəməri ilə	83643,9 t
	-Bakı-Tbilisi-Ceyhan	22475124,3 t
1.2)	Dəmiryolu nəqliyyatı 01.09.2008-ci ilə qədər yola salınan xam neft (şərti YGB)	1787352,9 t
2)	Neft emal məhsulları	1676193,9 t	1394347,9
	o cümlədən, saziş növləri üzrə:
	- sərbəst dönərli valyuta ilə	1659997,5 t	1379420,3
	- digərləri	16196,4 t	14927,6
2.1)	01.09.2008-ci ilə qədər şərti bəyannamə ilə yola salın. rəsmiləşdirilməmiş neft məhsulları	203128,8 t
3)	Bitki və heyvan mənş. yağ.	51946,2 t	79764,1	120,6 %
4)	Spirtli içkilər	8099472,6 L	11845,5	80,6 %
5)	Tütün	1544,1 t	1704,1	58,8 %
6)	Tütün məmulatı	118980,0 min əd.	683,8	23,6 %
7)	Qara metallar	74293,7 t	41172,2	138,4 %
8)	Alüminium	41199,7 t	84209,0	191,7 %
9)	Çay	3340,4 t	11480,6	87,5 %
10)	Pambıq mahlıcı	8291,3 t	8355,7	43,6 %
11)	Elektrik enerjisi	348,9 mln. kvt//s	8723,7
12)	Təbii qaz	133466,7 min kub.m	26008,3

    
      

İdxalın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

 

		Miqdarı	Dəyəri (min ABŞ dolları)	2007-ci ilin 8 ayına netto çəki nisb.%-lə
1)	Ət və ət məhsulları	14745,7 t	11137,6	86,2 %
	- humanitar yardım	37,3 t	25,0
2)	Buğda	701397,2 t	216976,0	92,0 %
3)	Un	72912,9 t	36751,9	182 dəfə
	- humanitar yardım	1888,5 t	1102,2
4)	Şəkər	164743,4 t	56301,8	77,1 %
	- humanitar yardım	163,0 t	100,6
5)	Yağ	70679,5 t	51771,2	107,8 %
	- kərə yağı	5158,3 t	6831,9
	- bitki və heyvan mənş. yağ.	65521,2 t	44939,3
	- humanitar yardım	178,0 t	492,5
6)	Çay	4997,3 t	11242,5	83,3 %
7)	Spirt	1314949,3 L	1310,5	265,2 %
8)	Spirtli içkilər	8368801,0 L	11063,6	82,4 %
9)	Tütün	2096,3 t	4401,5	76,1 %
10)	Tütün məmulatı	6637446,0 min əd	112445,4	85,4 %
11)	Qara metallar	428246,2 t	143338,9	132,6 %
12)	Minik avtomobilləri
	-YGB əsasında	30754 əd	263024,7	152,4 %
	-GMO əsasında	23743 əd.	146790,9
13)	Neft məhsulları	51311,6 t	61634,5
14)	Elektrik enerjisi	211,3 mln. kvt//s	8185,8

 
   
Xam neft əsasən Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (51420033,9 ton (79,94%)), Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (12902119,4 ton (20,06%)) tərəfindən ixrac edilmişdir. Neft məhsullarının ixracında Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (1388461,3 ton (82,83%)), "QKSSS" MMC (97737,1 tonu (5,83%)), "Azneftyağ" İstehsalat Birliyi (68617,2 ton (4,09%)) və "Caspian Petrol - 1"  firması (39798,9 ton (2,37%))  üstünlük təşkil edir.
Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) 36691690,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 97,32%) çıxarmışlar, o cümlədən, 12716323,4 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 34,66%), 23941211,1 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə kompensasiyalı öhdəliklər hesabına (ixraca nisbətən 65,25 %) və 34068,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 0,09%) çıxarılmışdır.
Eyni zamanda respublikaya xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) 3003757,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 66,67%) gətirilmişdir. Onlardan 2296243,0 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (idxala nisbətən 76,45%) və 632444,4 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 21,06 %) gətirilmişdir.
Xarici ölkələr (MDB-dən başqa) üzrə müsbət saldo 33687932,6 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) əsasən mineral yanacaq, neft və onların emal məhsulları, bitumlu minerallar (ixraca nisbətən 99,25%); alüminium və alüminium   məmulatları (0,23%); polimer materiallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (0,19%); qara metallar (0,11%); qeyri-üzvi kimya məhsulları (0,03%) ixrac edilmişdir.

Xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) həmin müddətdə respublikaya əsasən avadanlıqlar və mexaniki qurğular (idxala nisbətən 30,26%); quru nəqliyyat vasitələri (14,94%); elektrik maşınları və avadanlıqları, onların hissələri (8,59%); qara metallardan məmulatlar (5,78%); polimer materiallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (3,49%) idxal edilmişdir.
Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri MDB ölkələrinə 1011845,4 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 2,68%) çıxarmışlar, o cümlədən, 572102,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 56,54%), 303929,7 min ABŞ dolları dəyərində digər sazişlərlə (ixraca nisbətən 30,04%) və 101753,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (ixraca nisbətən 10,06%) çıxarılmışdır.
Eyni zamanda respublikaya MDB ölkələrindən 1501890,5 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 33,33%) gətirilmişdir. Onlardan 1119227,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyutaya (idxala nisbətən 74,52%), 211739,1 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (idxala nisbətən 14,10 %) və 137677,3 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlərlə (idxala nisbətən 9,17%) gətirilmişdir.
MDB ölkələri üzrə mənfi saldo 490045,1 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan MDB ölkələrinə əsasən mineral yanacaq, neft və neft emalı məhsulları, bitumlu minerallar (ixraca nisbətən 41,39%); gəmilər, qayıqlar və digər üzən vasitələr (10,57%); heyvan və ya bitki mənşəli piylər və yağlar (7,84%); tərəvəz (5,99%); şəkər və şəkərdən hazırlanan qənnadı məmulatı (5,63%) ixrac edilmişdir.
MDB ölkələrindən respublikaya təhlil olunan müddət ərzində dənli bitkilər (idxala nisbətən 15,49%); quru nəqliyyat vasitələri (13,79%); qara metallar (7,22%); qara metallardan məmulatlar (6,96%); avadanlıqlar və mexaniki qurğular (6,85%) idxal edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının ixrac və idxalında xüsusi çəkisi böyük olan ölkələrdən aşağıdakıları göstərmək olar:

 

İxracda
Ölkənin adı	Dəyəri (min ABŞ dol.)	Ümumi ixraca nisb.%-lə
İtaliya	15453300,83	40,99
ABŞ	4764669,23	12,64
İsrail	2731014,42	7,24
Hindistan	1910769,41	5,07
Fransa	1787849,17	4,74
İspaniya	1216733,55	3,23
Niderland	1133012,53	3,01
İndoneziya	1119065,29	2,97
Çili	845010,27	2,24
B. Britaniya	869806,30	2,31

İdxalda
Ölkənin adı	Dəyəri (min ABŞ dol.)	Ümumi idxala nisb.%-lə
Rusiya	831735,92	18,46
Türkiyə	490535,84	10,89
Almaniya	369006,70	8,19
Ukrayna	364772,13	8,10
Çin	295772,21	6,56
B. Britaniya	252900,57	5,61
Qazaxıstan	160399,81	3,56
Yaponiya	171964,87	3,82
Finlandiya	125125,26	2,78
ABŞ	125354,96	2,78

     

 

Qeyd etmək lazımdır ki, hesabat dövründə xarici ticarətlə 7581 hüquqi və fiziki şəxs məşğul olmuşdur. Bunlardan 3499-u hüquqi, 4082-si isə fiziki şəxslərdir. İxrac əməliyyatlarında dövlət sektorunun payı 13027349,3 min ABŞ dolları (34,55%), özəl sektorun 24590211,3 min ABŞ dolları (65,22%), fiziki şəxslərin payı isə 85975,1 min ABŞ dolları (0,23%) olmuşdur. İdxal əməliyyatlarında dövlət sektorunun payı 1031802,5 min ABŞ dolları (22,90%), özəl sektorun payı 3237034,9 min ABŞ dolları (71,84%), fiziki şəxslərin payı isə 236810,8 min ABŞ dolları (5,26%) olmuşdur.
Yuxarıda göstərilən bütün göstəricilər cari valyuta məzənnəsi əsasında hesablanmışdır.

DGK Statistika və İnformasiya Texnologiyaları Baş İdarəsi